مخالفت مينمايند و بالاخره آنها اوضاع را چنين تشريح كردند كه به علت نبودن كارگران صنايع ، ايران جهت تبليغات بلشويكى هيچ مناسب نيست . در نتيجه تصميم گرفته شد كه گيلان اشغال شده تخليه شود و با ايران دوستى برقرار گردد . پروفسور توين‌بى « 1 » در كتاب مفيد خود بنام « نظرى باوضاع بين المللى » متذكر مىشود كه روسيهء سويت پس از انقلاب بلشويكى « با نگرانى افق بين المللى را وارسى كرد تا شكافى در حلقهء محاصرهء خصمانه بيابد . . . يكى از اين صحنه‌ها را آلمان ، ديگرى را چين و سومى را ممالك اسلامى تميز داد . « 2 » در موقع ختم جنگ وضع انگليس و بودن قشونش در جنوب ، شمال و شمال شرقى ايران و هم‌چنين در قفقاز فرصتى به رقيبان سياست وى ميداد كه وانمود كنند لرد كرزن قرارداد ايران و انگليس را به ملت ناراضى ايران تحميل مىكند . شايد هم عدم توجه به شدت نهضت‌هاى ملى در ايران و تركيه باعث آن شد كه طبيعتا هردو كشور انگلستان را كه عراق ، فلسطين ، سوريه و عربستان را از عثمانى جدا كرده بود دشمن واقعى بدانند . در نتيجه جاى تعجب زيادى نيست كه ايران و تركيه متوجه روسيه شدند . نتيجهء فورى فعاليت‌هاى روسيهء سويت عقد پنج عهدنامه بود كه « تركيه ، ايران و افغانستان را با روسيهء شوروى مربوط ميساخت و تنها جدائى اين رشته يك عهدنامهء مستقيم بين ايران و تركيه بود . » قراردادى كه روسيه در سال 1921 با ايران منعقد ساخت از مدارك و اسناد بسيار مهم شمرده مىشود . بموجب آن آنچه دستگاه تزار و متفقين غربى او انجام داده بودند مورد رد و انكار قرار گرفته و منتشر شد بعلاوه تمام قروضى را كه دولت ايران به حكومت تزارى داشت بخشيده و بانك استقراضى را به ملت ايران واگذار كرد . چندين جاده به اضافه راه‌آهن جلفا - تبريز ، بارانداز و كشتيهاى درياچهء اروميه ، جزيرهء آشوراده و بندر غازيان مقابل انزلى همگى بايران داده شد . هم‌چنين روسيه از حقوق خود راجع به كاپيتولاسيون دست كشيد . تنها استثنائى كه در واگذارى كليهء حقوق بايران به عمل آمد مسئلهء شيلات در سواحل بحر خزر در ايران بود كه آن هم بعدها با توافق حل شد .

--> ( 1 ) - Toynbee ( 2 ) - چاپ 1918 صفحهء 358 . ( مؤلف ) .